Позајмивте пари, а не ви ги враќаат: кога се оди на суд, а кога директно на извршител?

Позајмувањето пари меѓу роднини, пријатели или познаници често започнува едноставно: се договара износот, парите се предаваат и се очекува да бидат вратени. Проблемот започнува кога ќе дојде време за враќање, а заемопримачот не плаќа.

Тогаш се појавуваат неколку прашања: Дали треба да се оди на суд? Дали е доволно договорот да е заверен кај нотар? Кога може да се оди директно кај извршител? Одговорот зависи пред сè од тоа каква исправа имате за заемот и дали таа претставува извршна исправа.

Што е договор за заем?

Според член 545 од Законот за облигационите односи, со договорот за заем заемодавецот се обврзува да му предаде на заемопримачот определен износ пари или определено количество други заменливи предмети, а заемопримачот се обврзува по извесно време да го врати истиот износ, односно истото количество предмети од ист вид и квалитет. Покрај главнината, може да биде договорена и камата.

Кога страните однапред определиле рок за враќање, заемопримачот е должен да го врати заемот во договорениот рок. Но, Законот го регулира и случајот кога рок воопшто не е определен. Согласно член 550 од Законот за облигационите односи, ако рокот за враќање не е определен и не може да се утврди од околностите, заемот треба да биде вратен по истекот на примерен рок кој не може да биде пократок од два месеца, сметано од барањето на заемодавецот заемот да му биде вратен. Значи, овие два месеца не се сметаат од денот кога парите биле позајмени, туку од денот кога заемодавецот побарал нивно враќање.

Што ако заемот не биде вратен?

Тука станува важно дали доверителот веќе располага со извршна исправа. Не може само врз основа на тврдењето дека некој ви должи пари да се побара од извршителот да го наплати долгот. Законот за извршување предвидува дека основа за извршување е извршната исправа, а извршувањето започнува по барање на доверителот и го спроведува извршителот.

Ако заемот е склучен со обичен писмен договор или бил договорен усно, а доверителот нема друга извршна исправа, во случај на спор побарувањето треба да се оствари во соодветна постапка. Во парничната постапка судот утврдува дали постои обврската и може да донесе одлука со која должникот ќе биде задолжен да плати. Тука писмениот договор, доказот за банкарски трансфер, потврдата за примени пари, комуникацијата меѓу страните и другите докази можат да бидат важни за докажување на заемот и обврската за враќање.

Судската одлука, пак, не станува автоматски подобна за присилно извршување во моментот кога е донесена. Според член 14 од Законот за извршување, судската одлука е извршна кога ќе стане правосилна и кога ќе истече рокот за доброволно исполнување на обврската, освен во законски предвидените случаи.  Ако должникот не плати ниту тогаш, доверителот може да побара присилно извршување.

Кога може да се оди без претходна парница?

Поинаква е ситуацијата кога доверителот веќе располага со извршна нотарска исправа. Според Законот за нотаријатот, нотарскиот акт може да претставува извршна исправа ако во него е утврдена определена обврска и ако должникот дал изјава дека, по пристигнувањето на обврската, врз основа на таа исправа може непосредно да се спроведе присилно извршување.

Ова е суштинската разлика. Доколку се исполнети законските услови, доверителот веќе има исправа врз основа на која може да бара извршување и нема потреба претходно да води парница само за да добие судска одлука со која ќе се утврди обврската. Законот за извршување ја препознава нотарската исправа како извршна исправа кога таа станала извршна според прописот што ја уредува нејзината извршност.

Важно е и дека не мора секогаш договорот да биде составен како нотарски акт. Приватна исправа што е потврдена, односно солемнизирана од нотар, исто така може да има такво правно дејство ако ги исполнува законските услови. Затоа, фактот дека некој договор е „заверен кај нотар“ сам по себе не кажува доволно. Треба да се види што точно е направено кај нотарот, каква е содржината на исправата и дали таа ги исполнува условите за непосредно присилно извршување.

Кога обврската од таквата исправа ќе пристигне, а должникот не плати, доверителот може да побара од нотарот да стави потврда за извршност, согласно законските услови. Потоа може да се поведе постапка за извршување без претходно да се води парница за истото побарување.

Суд, нотар или извршител?

Најлесно е разликата да се разбере преку нивната улога. Судот решава спор и утврдува обврска кога за неа не постои извршна исправа. Нотарот може да состави или потврди исправа која, доколку ги исполнува законските услови, може да има својство на извршна исправа. Извршителот, пак, не утврдува дали долгот постои, туку спроведува присилно извршување врз основа на веќе постоечка извршна исправа.

Практично, ако имате обичен договор или устен заем и немате извршна исправа, во случај на спор може да биде потребно прво да го остварите побарувањето пред суд, а дури потоа да следува извршување. Ако, пак, располагате со извршна нотарска исправа и се исполнети условите за нејзина извршност, може да се премине на извршување без претходно да се води парница.

Кога веќе е поведено извршување за парично побарување, Законот за извршување предвидува различни средства за негова наплата, меѓу кои пренос на средства од сметка, продажба на подвижни предмети или недвижности, продажба на хартии од вредност и удели, пренос на парични побарувања и други средства предвидени со закон.  Притоа, постојат и законски ограничувања и изземања од извршување.

Што е важно пред да позајмите пари?

Особено кога станува збор за поголем износ, добро е однапред јасно да бидат определени износот на заемот, начинот на предавање на парите, рокот и начинот на враќање, евентуалната камата и другите договорени услови. Важно е да постои и доказ дека парите навистина биле предадени.

Ако сакате дополнителна правна сигурност во случај заемот да не биде вратен, релевантно е и прашањето во каква форма ќе биде склучен договорот и дали ќе ги исполнува условите да претставува извршна исправа.

Затоа што постои голема разлика меѓу тоа да имате доказ дека некој ви должи пари и да имате извршна исправа врз основа на која може да се бара присилно извршување. Токму таа разлика во голема мера определува дали патот до присилната наплата прво ќе води преку суд или ќе може да се премине директно на извршување.

Правна основа: Закон за облигационите односи, членови 545–554; Закон за нотаријатот, одредбите за извршност на нотарскиот акт и потврдената приватна исправа; Закон за извршување, одредбите за извршните исправи, нивната извршност и средствата за извршување. Барањето за извршување се поднесува до извршител со приложување на извршната исправа.