Вистинскиот пулс на демократијата: Зошто локалните избори во Македонија се важни?

Во предвечерието на локалните избори и размислувањето за големите политички идеи, треба да се сетиме дека демократијата почнува таму каде што живееме. Додека расположението најчесто е резервирано за дебати за државниот врв и за избори што ги полнат националните медиуми, вистинскиот демократсéи процес најсилно се одразува во секојдневието на заедницата. Локалните избори, кои нѐ очекуваат наскоро, многу повеќе влијаат на нашите животи отколку што гласи општото мислење, бидејќи одлуките што ги носи локалната власт се тие што се чувствуваат на улицата, во училиштата и во секојдневното одржување и развој на општината. Токму анализата на граѓанското учество или неучество на изборите се вистинското огледало на состојбата на нашата демократија, далеку пореално отколку што може да понудат уставните фрази.

Локалната самоуправа – темелот на македонската демократија

Македонската локална самоуправа претставува еден од најважните столбови на демократската структура на државата, бидејќи директно им овозможува на граѓаните да учествуваат во процесите на носење одлуки што имаат непосредно влијание врз нивниот секојдневен живот. Таа претставува конституционално загарантиран систем кој им дава на локалните заедници независност и автономија да управуваат со своите ресурси, развојни политики и јавни услуги. Во Македонија, ова значи дека граѓаните се организирани во 80 општини, како и посебната единица Градот Скопје, која има специфичен модел на локална самоуправа, со пошироки ингеренции и одговорности, бидејќи се работи за главниот град и најголема урбана средина во земјата.

Граѓаните преку изборниот процес имаат можност да ги избираат своите претставници – градоначалници и членови на општинските совети – кои го реализираат нивниот избор и ги претставуваат локалните интереси пред повисоките државни структури. Градоначалниците имаат одговорност за спроведување на стратегиските одлуки, управување со локалната администрација и координација со централните власти. Советите, како законодавни тела на општините, одлучуваат за буџетот, локалните регулативи, контролираат над локалното раководство и го претставуваат широкиот спектар на политички и општествени интереси на своите гласачи.

Изборниот систем во Македонија е внимателно дизајниран да овозможи фер и транспарентен процес кој ќе ги почитува принципите на демократијата и ќе поттикнува плурализам. Градоначалниците се избираат според мнозинскиот модел, што значи дека кандидатот со најголем број на гласови го добива мандатот, а ако никој не обезбеди мнозинство во првиот круг, се организира втор круг меѓу двата најуспешни кандидати, со што се обезбедува поширока легитимација на изборниот победник. Поради тоа, излезноста и изборот на градоначалник имаат директен сигнал за една силна и стабилна локална власт. Советниците, од друга страна, се избираат преку пропорционален модел, којшто овозможува застапеност на поширок спектар на политички опции и дури малцински групи да имаат свое место во одлучувањето, со што локалната демократија се обликува како инклузивен процес.

Сепак, самиот изборен модел, иако добро поставен теоретски, се реализира успешно само ако граѓаните покажат висок степен на ангажираност и свесност за своите права и обврски. Важно е граѓаните да не се само пасивни набљудувачи, туку активни учесници во локалната политика, кои поставуваат прашања, бараат отчетност и ја следат работата на своите претставници. Само преку ваков активен пристап може да се обезбеди дека изборниот процес навистина ги задоволува потребите на локалните заедници и дека избраните лица ќе се грижат за јавниот интерес и развојот на општините.

Локалната самоуправа има уникатна улога да биде мост помеѓу централната држава и граѓаните, при што таа треба да овозможи не само ефикасно управување и обезбедување услуги, туку и да го поттикне граѓанското учество и демократското сознание на локално ниво. Таа е простор каде што демократските вредности се практикуваат секојдневно и во која граѓаните ги чувствуваат влијанијата на своето учество директно и опипливо преку подобрување на инфраструктурата, образованието, здравството, безбедноста и општата квалитетност на животот.

Стратешки гледано, зајакнувањето на локалната самоуправа и подигнувањето на политичката култура во Македонија претставува нијанса која бара континуирани инвестиции во рационализација на процесите, едукација на граѓаните и унапредување на транспарентноста во работењето на локалните институции. Ова е особено важно во време кога социјалната доверба во јавните институции се тестира, а граѓаните бараат поголема отчетност и одговорност од своите избраници.

Покрај законските и административните механизми, клучен фактор за успешна локална самоуправа е развојот на граѓанската свест, која ќе ја стимулира мобилизацијата на гласачите и нивната активна партиципација во изборните процеси. Само преку посветеност и проактивен пристап може да се создаде клима во која локалните избори ќе бидат вистинска можност за граѓаните да влијаат на состојбите, а не формален акт со малку акција и интерес.

Затоа, потенцијалот на локалната самоуправа да биде двигател на демократските процеси и економскиот развој останува огромен, но неговата реализација е тесно поврзана со политичката култура и ангажманот на заедницата. Само така може да се обезбеди вистинска и ефективна замена на ветувањата со дела, и услугите кон граѓаните да прераснат во вистински фактор на подобрување на нивниот животен стандарт.

Што значи политичка култура и зошто е важна?

Зад секој изборен процес се крие комплексен слој од ставови, навики и очекувања, што научниците го дефинираат како политичка култура. Таа претставува начинот на којшто граѓаните ја перципираат својата улога во политичките процеси и во општеството воопшто, односно дали тие се активни носители на промени, пасивни набљудувачи или, пак, целосно исклучени од политичкиот живот. Клучното дело на Габриел Алмонд и Сидни Верба, „Граѓанската култура“, ги истакнува трите основни типови политичка култура кои доминираат во различни општества и влијаат на динамиката на учество и однесување на граѓаните во демократијата.

Парохијалната политичка култура е карактеристична по фокусираноста на локалната и заедничката заедница, при што власта и политичките структури често се доживуваат како далечни и неактивни, а интересот и знаењето за националната политика и повисоките нивоа на управување се релативно ниски. Во ваква култура, граѓаните се посвртени кон непосредното опкружување и често се повлекуваат од поголеми политички прашања. Поданичката политичка култура се одликува со пасивна почит кон правните и државните институции, каде граѓаните ги прифаќаат авторитетите, но не се охрабруваат активно да учествуваат или да го критикуваат системот. Овој вид култура може да се опише како одраз на општ општествен конформизам и снименост на политичкиот живот.

Партиципативната политичка култура, пак, е најжелената за демократските системи, затоа што го карактеризира активно учество и висока свест за граѓанските права и одговорности. Граѓаните во такви системи редовно учествуваат во избори, јавна дебата и во процесите на донесување одлуки, што ги прави вистински партнери во развојот на демократијата. Овој тип култура овозможува полноправен граѓански ангажман и ја поттикнува функцијата на политичките институции како механизми на одговорност и застапеност.

Во македонското општество овие три типови се испреплетени и присутни во различни размери во зависност од социо-економските, историските и културните услови. Сложеноста на политичката култура во Македонија се манифестира во фактот што и покрај периодите на зголемена граѓанска ангажираност, доминираат скептицизмот и чувството на политичка немоќ, особено кај младите луѓе и маргинализираните групи. Тие ги доживуваат институциите како далечни и недостапни, а индивидуалната акција како нешто што има мал влијание врз општествените промени.

Оваа реалност е далеку од теоретските модели и има конкретни импликации врз исходот од изборите, како и врз капацитетот на институциите да спроведуваат реформи и да одговараат на потребите на граѓаните. Недостатокот на доверба и нискиот степен на политичка партиципација го ослабнува демократскиот процес и ја зголемува апатијата, што претставува голем предизвик за иднината на локалната и националната демократија во Македонија.

Затоа, важно е да се разберат овие навики и ставови како дел од пошироката културна и политичка мапа на земјата. Развојот на политичката култура која ќе поттикнува поголемо, инклузивно и одржливо граѓанско учество е основна цел на секоја демократска стратегија насочена кон подобрување на изборните процеси и функционирањето на локалната самоуправа.

Бројките говорат повеќе од зборови – реалноста на македонските ставови

Излезноста на граѓаните на локалните избори во Македонија ја отсликува суштината на политичката култура и довербата што граѓаните ја имаат во демократските процеси. Анализата на податоците од последните неколку изборни циклуси, од 1996 до 2021 година, ја покажува динамиката на интересот и вклученоста на граѓаните во изборниот систем на локално ниво.

Во првиот круг од изборите, излезноста традиционално е повисока и изнесува околу 60 проценти. Ова сведочи дека голем дел од граѓаните сепак ги чувствуваат изборите како важен момент за влијание и развој на својата заедница. Меѓутоа, позначаен е падот во излезноста во вториот круг на изборите, каде бројот на гласачи се намалува на просечни 50 проценти, а во одредени години, како во 2009, излезноста достигнува дури и под 45 проценти.

Овој тренд на опаѓање не е случаен и укажува на длабоки предизвици во демократското делување. Падот во вториот круг често се поврзува со чувство на разочарување, ниска доверба и перцепција дека изборниот процес е ограничен и условен, особено кога гласачите треба да изберат помеѓу двајца кандидати кои обично гратат во името на големи политички партии.

Табелата со статистика за излезноста прикажува дека и во периоди со повисока вклученост во првиот круг, вториот круг бележи значителен пад, што укажува на неможноста политичарите и системот да ја одржат заинтересираноста и мотивираноста на гласачите до крајот на изборниот процес. Ваквиот пад честопати ги афектира и перцепирањата за ефикасноста на демократските институции и ги зголемува скептиците што се одалечуваат од учеството.

Година	1996	2000	2005	2009	2013	2017	2021
Прв круг	60%	59%	56%	57%	67%	60%	51%
Втор круг	51%	53%	53%	43%	65%	52%	49%

Oвие бројки се важен индикатор за здравјето на локалната демократија. Тие покажуваат дека покрај формалниот изборен систем и законската рамка, постои потреба од активирање на политичката култура која го стимулира вистинското и доследно учество на граѓаните во процесите кои влијаат на нивниот живот. Падот на излезноста укажува на тоа дека дел од населението ја губи вербата во политиката, или чувствува дека не постои вистинска алтернатива во понудата на кандидати.

Истовремено, доминацијата на две големи политички партии во локалните избори е дополнителен фактор што ја форсира оваа динамика. Во вториот круг, кога конкуренцијата се сведува на избор помеѓу најсилните кандидати, често изразените политички поларизации ги одвраќаат граѓаните и создаваат атмосфера на преовладувачка пасивност или незадоволство. Ова дополнително ја ограничи политичката партиципација и влијае на слабеење на демократската култура.

Згора на тоа, нискиот ангажман и високата апатија можат да се поврзат и со постоењето на клиентелистички и партиски врски во локалната власт, што ја намалува довербата на граѓаните во институциите. За многумина, локалните избори не се само избор на интересни луѓе и политики, туку често чин на избор на политички структури што не гарантираат промени или подобрување на условите за живот. Оваа анализа на излезноста ја нагласува потребата од реформи кои ќе го подобрат изборниот систем, ќе ја зголемат транспарентноста и отчетноста на локалните власти, и ќе овозможат поголема разноликост и остварување на политичката партиципација. Преку зголемување на граѓанската свест и образование, и преку создавање механизми што ги охрабруваат граѓаните да бидат дел од процесот, може да се надмине сегашната состојба на недоверба и ниска активност.

Само преку овие чекори, локалните избори ќе станат вистинска платформа за изразување на волјата и интересите на граѓаните, а не само ритуал без конкретен ефект. Повикувајќи ги граѓаните да ја сфатат сопствената улога како носители на промени, ќе се стабилизира и унапреди локалната демократија која е основа за здрав и одржлив политички систем во целата држава.

Улогата на политичките партии во локалната демократија

Политичките партии во Македонија имаат огромно влијание врз локалните избори и процеси. Наместо да бидат алатка за артикулација на граѓанските интереси, често служат како филтер што ограничува вистински избор. Доминантноста на две партии ги прави изборите повеќе натпревар меѓу структури, отколку борба за идеи.

Дополнително, партиската лојалност создава атмосферa каде јавните институции често служат на интересите на партиите, а не на граѓаните. Распределбата на функции и јавни средства најчесто е според политичка заслуга. Ова директно влијае врз довербата на граѓаните и го поткопува квалитетот на локалната администрација.

Предизвикот – како да се надмине јазот од законите до секојдневието

Македонскиот систем за локална самоуправа, според прописите, е демократичен и стабилен. Општините имаат автономија, советите и градоначалниците можат да се спротивстават на централната власт, а пропорционалниот модел ги воведува интересите на повеќе групи. Но, практиката покажува дека излезноста, довербата и честиот граѓански ангажман се далеку послаби од она што го предвидуваат законите.

Јазот меѓу прописите и реалноста може да се надмине само преку промена во политичката култура, преку реформи, поголема транспарентност и масовна едукација. Граѓаните мора да ја преземат одговорноста – со прашања, со контрола на локалната власт и со борба за вистинска застапеност.

Зошто ова нè засега сите – локалниот интерес е личен интерес

Кога граѓаните се повлекуваат од изборите, позициите на власт се концентрираат кај партиите и нивните структури. Иновациите се ретки, изборите се претвораат во контролирани процеси, а локалната демократија остава многу помалку простор за реална промена. Ако сакаме подобра инфраструктура, образование и транспарентно управување, тогаш локалните избори мора да ги гледаме како сопствена должност.

Довербата во институциите и учеството го определуваат квалитетот на одлуките за секоја улица и секое училиште. Кога кадровската политика е водена од лојалност, а не од стручност, резултатот е разочарување и апатија кај граѓаните.

Но, спасот не е во пасивност. Македонија има потенцијал преку невладините организации, образовни иницијативи и локални форуми, да ја врати енергијата и да го освежи демократскиот дух. Политичката култура е динамична и може да се менува преку ангажман, пример и барање отчетност.

Градење здраво демократско општество – патот натаму

За да се зајакне демократијата на локално ниво, потребни се изборни реформи кои ќе донесат транспарентност и вистинска одлука на граѓаните. Едукацијата мора да поттикнува граѓанска одговорност, критичко размислување и иницијативност. Институциите, училиштата и организациите треба да го стимулираат јавниот дијалог и дебата.

Граѓаните мора да ја преземат сопствената улога, одлучно да гласаат, да учествуваат на локални собранија и да бараат отчет. Само така демократските придобивки ќе станат реалност.

Плурализмот и здравата конкуренција меѓу различните програми и кандидати се основа на живa демократија. Нови гласови мора да се поддржуваат, а статусот кво постојано да се преиспитува. Борбата против корупција, поттикнувањето транспарентност и отчетност мора да бидат дел од секојдневната активност.

Македонија како лабораторија на демократијата

Македонското искуство со локалните избори претставува важна лекција и за поширокиот регион. Автономијата на општините, конфликтот меѓу партиските интереси и независното лидерство, прописите и секојдневните практики покажуваат дека зрелата демократија бара изградени навики и секојдневно практикување на учество.

Кога заедниците ја гледаат локалната власт како инструмент за позитивна промена, иновации и заеднички напредок, изборите добиваат нова смисла. Ова бара континуирана будност и учество, никако пасивност.

Демократијата се враќа дома со секој глас

Во следните месеци, кога ќе дојдат новите локални избори, иднината на македонската демократија нема да ја одредат само централните власти, туку малите заедници, населените места и секое избирачко место. Ако граѓаните продолжат да се повлекуваат, оставајќи сè на партиите и апатијата, нашата демократија ќе избледи и ќе се претвори во празна форма.

Време е да се учествува – да се гласа за идеи, за заедницата, за вербата дека локалното е важно, и дека промената започнува од нас. Секој глас, секоја дебата и секое барање отчет гради демократија. Локалните избори се срцето на нашата иднина.

Кире Јованов е млад истражувач и активист од Штип, моментално запишан на магистерски студии по Уставно право и политички систем на Правниот факултет „Јустинијан Први“ при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ – Скопје. Своето академско образование го започнал со диплома по политички науки, градејќи силна основа за истражување и практично делување во областа на доброто владеење, владеењето на правото и локалната самоуправа.

Покрај академските истражувања, Кире активно делува во граѓанскиот сектор. Тој е член на Управниот одбор на Националниот младински совет на Македонија и алумни на младинската програма на Фондацијата Конрад Аденауер, преку кои придонесува кон развој на младински политики, демократски процеси и европска интеграција. Неговото искуство опфаќа неформално образование, имплементација на проекти и застапување на политики, преку соработка со локални и меѓународни организации, фондации и платформи.

Како говорник, обучувач и координатор, Кире работел со различни заедници, охрабрувајќи ја младинската партиципација и градењето демократски вредности. Воден од посветеност на транспарентност, инклузија и општествена одговорност, тој успешно ја спојува теоријата со практиката, стремејќи се кон создавање позитивни и инклузивни промени и на локално и на меѓународно ниво.