Интернетот и авторските права: можност за валоризација или сепак закана?

Авторските права претставуваат правна заштита на оригиналните дела на авторите, овозможувајќи им ексклузивни права за користење и дистрибуција на нивните креации. Ова вклучува литературни, музички, драмски, визуелни и други уметнички дела. Целта на авторските права е да се поттикне креативноста и иновацијата, обезбедувајќи им на авторите правна заштита и можност за финансиска награда од нивната работа.

Во Република Северна Македонија, авторските права се регулирани со Законот за авторското право и сродните права. Овој закон ги дефинира правата на авторите над нивните дела и обезбедува механизми за заштита од неовластено користење.

Ера на интернет

Со појавата на интернетот и вештачката интелигенција (ВИ), авторите права се соочуваат со значителни предизвици, особено во насока на заштита на нивните авторски права. Лесната достапност на дигитални содржини и напредокот на технологијата овозможуваат брзо и неовластено копирање, што доведува до зголемена појава на плагијат, незаконска дистрибуција на содржини и кршење на авторските права. Покрај тоа, новите технологии отвораат прашања за тоа како да се регулираат содржините генерирани од вештачката интелигенција, кои често се базираат на веќе постоечки авторски дела.

Интернетот ја олесни дистрибуцијата на текстови, фотографии, музика, филмови и други креативни содржини, но истовремено го зголеми ризикот од неовластено користење. Ова вклучува нелегални веб-страници кои дистрибуираат заштитени содржини без дозвола, стриминг платформи што објавуваат дела без лиценци, како и корисници на социјални мрежи кои преземаат и споделуваат туѓи содржини без соодветно наведување на авторот. Во Србија, Северна Македонија и Албанија, голем број веб-страници нудат нелегални копии на филмови, книги и музика. Во 2023 година, српските власти затворија неколку пиратски веб-страници за споделување на филмови, кои беа посетувани од стотици илјади корисници месечно. Слични случаи се забележани и во Северна Македонија, каде што авторите на учебници и научни трудови честопати пријавуваат дека нивните дела се нелегално поставени на интернет.

Со растот на дигиталните медиуми, авторите сè почесто се соочуваат со проблемот на плагијат, каде што нивните дела се копираат, а во некои случаи и комерцијално користат без никаква референца. Ова е особено изразено во академската заедница, каде што научни трудови и истражувања често се преземаат и препродаваат без дозвола. Во 2021 година, неколку истражувачки новинари во Македонија објавија дека нивните текстови биле директно копирани и објавени на други портали без наведување на изворот. Овој проблем е раширен и во соседните земји, каде што медиумите често препишуваат вести без соодветно наведување на авторот.

Развојот на вештачката интелигенција носи нови предизвици за заштитата на авторските права. Многу ВИ системи, како што се ChatGPT, DALL·E и Midjourney, се обучени врз основа на огромни количини податоци, кои вклучуваат авторски заштитени текстови, слики, видеа и музика. Ова создава правна сива зона, бидејќи содржините што ВИ ги генерира честопати се базирани на веќе постоечки дела, што може да доведе до директно или индиректно кршење на авторските права. Во 2023 година, неколку уметници поднесоа тужба против компанијата Stability AI, тврдејќи дека нивниот генеративен модел за слики Stable Diffusion е обучен врз основа на нивните уметнички дела без дозвола. Европската Унија во 2024 година предложи нови регулативи за вештачката интелигенција, со цел да се заштитат авторските права при автоматската генерација на содржини.

Вештачката интелигенција не само што може да создаде содржини, туку и да манипулира со постоечките, што носи дополнителни закани за авторите и медиумите. Софтверите за создавање длабоки фалсификати (deepfake) овозможуваат лажно прикажување на изјави, видеа и слики, што може да се искористи за дезинформација и нарушување на интегритетот на авторските содржини. Во 2023 година, неколку европски медиуми известија за кампањи на дезинформации во кои ВИ алатки биле користени за да се создадат лажни новинарски статии и видео-изјави на јавни личности.

Каде се наоѓа Македонија во трката со интернетот и што треба да се направи за да ги заштитиме авторите?

Со оглед на сè поголемите закани, потребно е ажурирање на националните и меѓународните регулативи за авторски права, особено во контекст на дигиталните технологии. Неколку препорачани мерки се:

• Зголемување на дигиталната регулација: Владите и институциите треба да воведат построги регулации за онлајн платформите кои дозволуваат нелегално споделување содржини.

• Развој на нови правни механизми за ВИ: Законодавството треба да предвиди специјални регулативи за содржини создадени од вештачка интелигенција, со јасно дефинирани права на авторите чии дела биле користени во процесот.

• Јакнење на механизмите за откривање на плагијат: Универзитетите, медиумите и правосудните органи треба да користат модерни алатки за откривање на неовластено копирање и нарушување на авторските права.

• Јавна едукација за дигитални права: Граѓаните, новинарите и уметниците треба да бидат едуцирани за нивните авторски права и начините за нивна заштита.

Со појавата на интернетот и дигиталните технологии, копирањето и дистрибуцијата на содржини стана полесна од било кога. Во дигиталната сфера авторските дела (текстови, фотографии, музика, видео итн.) можат лесно да се преземат или споделат без дозвола, што ја отежнува заштитата на авторското право во пракса​. Самите автори често се скептични дека во „морето“ од дигитални содржини може ефикасно да се спречи злоупотребата на нивните дела – во современи услови „буквално сè е достапно“ на интернет, па е речиси невозможно целосно да се заштитат од неовластено користење.

Ова резултира со чести прекршувања на авторските права онлајн. На пример, интернет-порталите и социјалните мрежи понекогаш преземаат текстови, фотографии или видеа од други извори без да наведат автор или извор, што претставува кршење на законските обврски. Според медиумските експерти, секој веб-портал при објавување туѓо авторско дело (фотографија, аудиовизуелен запис, уметничко дело, напис, музичко дело итн.) е должен јасно да го наведе авторот и изворот на делото​– што имплицира дека непочитувањето на ова правило е честа појава која треба да се санкционира. Дополнително, дигитализацијата го олесни и масовното пиратско копирање на софтвер, филмови и музика. Според податоците на BSA, стапката на софтверска пиратерија во Македонија изнесувала околу 66%, значително над просекот на ЕУ од 33%​. Ова укажува на тоа дека голем дел од дигиталните содржини се користат нелегално, без почитување на правата на авторите.

Дали македонското законодавство е прилагодено на европските стандарди?

Авторските права во Македонија се заштитени со посебен Закон за авторското право и сродните права. Постојниот закон е донесен во 2010 година (заменувајќи го претходниот) и оттогаш е изменет и дополнуван повеќе пати до 2016 година​. Овој закон ги опфаќа сите модерни форми на авторски дела и права – вклучително литературни, уметнички, музички дела, компјутерски програми, бази на податоци, аудиовизуелни дела и др. – и предвидува економски права (умножување, дистрибуција, јавно емитување, ставање на располагање преку интернет итн.) и морални права за авторите. Со самото тоа, домашното законодавство е во голема мера усогласено со меѓународните стандарди (Бернската конвенција, ТРИПС договорот) и директивите на ЕУ кои биле актуелни до моментот на неговото донесување. На пример, законот експлицитно признава дека делото е заштитено од моментот на создавање и забранува неовластено користење (умножување или објавување) на туѓо авторско дело без согласност на авторот​, што е во линија со европските принципи за заштита на авторските права.

Како земја-кандидат за членство во ЕУ, Северна Македонија постепено го усогласува своето законодавство со европските директиви за авторското право. Новиот закон од 2010 година во голем дел ги инкорпорираше барањата на ЕУ, а подоцна се правени измени во соработка со експерти за да се следат најдобрите практики. Сепак, европските институции нотираат дека има области каде што се потребни дополнителни реформи. Европската Комисија во извештајот за 2019 оценила дека земјата е умерено подготвена во областа на правата на интелектуална сопственост, но дека доцни со одредени измени на законот за авторски права и сродни права​. Конкретно, препорачано е подобрување на системот за колективно управување со правата (усогласување со ЕУ Директивата за колективно управување со авторски права) и зајакнување на спроведувањето на правата (усогласување со европската Директива за спроведување на правата на интелектуална сопственост)​. Тоа подразбира и уредување на статусот на организациите за колективно управување – моментално во Македонија постои една лиценцирана организација која ги штити правата на авторите (ЗАМП за музичките автори), но законската рамка допушта и паралелни организации без дозвола, што создава правна несигурност​. Европските стандарди налагаат јасни правила во оваа сфера, па се очекува македонските прописи дополнително да се прецизираат. Исто така, во ЕУ во меѓувреме се усвои и нова Директива за авторски права во дигиталниот единствен пазар (2019) која воведува современи решенија (на пр. одговорност на интернет-платформи за содржините што ги хостираат, права на издавачите за вести итн.). Северна Македонија ќе треба понатаму да ги имплементира овие новитети во националното законодавство при пристапувањето кон ЕУ. Во моментов, може да се каже дека законите формално генерално ги следат европските принципи, но нивната примена на дело треба да се подобри за да се достигне нивото на ефективна заштита кое постои во ЕУ.

Состојбата со авторските права во дигиталната ера во Македонија претставува мешавина од добра законска основа, но и значителен јаз во спроведувањето. Законите генерално ги следат европските стандарди и номинално нудат заштита и во онлајн-сферата, но експанзијата на интернетот ја надмина способноста на институциите целосно да ги спроведат тие закони. Дигитализацијата донесе огромни можности за македонските автори да ја пласираат својата работа глобално, но истовремено ја зголеми изложеноста на нивните дела на неовластено користење. Официјалните податоци и анализи покажуваат дека пиратеријата (било на софтвер, медиумски содржини или уметнички дела) останува значаен проблем, а постоечките механизми за заштита не секогаш успеваат навремено да реагираат​

Од позитивна страна, свеста за потребата од реформа и усогласување со европските правила е присутна. Во тек се иницијативи за измена на законите (особено во областа на медиумите и колективното управување со права) со „европско знаменце“, што значи дека има политичка волја земјата да ги исполни европските стандарди​. Дополнително, засилениот ангажман на независните организации, новинарските здруженија и меѓународните партнери (ЕУ, ОБСЕ, фондации) во подигнување на свеста и во креирање политики е охрабрувачки.

За да се постигне реален напредок, експертите препорачуваат комбиниран пристап: надградба на законодавството (за да опфаќа нови дигитални предизвици и да затвори правни дупки), зајакнување на институционалните капацитети (подобра координација меѓу полиција, царина, судови и сл.), и едукација на јавноста и бизнис-секторот за вредноста на авторските права. Само со таков холистички пристап ќе може да се намали јазот помеѓу она што е запишано во законите и реалната состојба на терен, обезбедувајќи им на македонските автори правична заштита и награда за нивниот труд и во дигиталното доба.

Во моментот, може да се заклучи дека авторските права во Македонија формално се заштитени, но практично се соочуваат со сериозен предизвик од интернетот и новите технологии. Продолжува усогласувањето со европските стандарди и спроведувањето на реформите, што е позитивен сигнал. Сепак, успехот ќе се мери според тоа колку ефикасно ќе се намалат случаите на пиратерија и непочитување на правата во онлајн-просторот и колку авторите ќе почувствуваат дека системот навистина им ги штити интересите во дигиталната ера.

Ана Наумоска е дипломиран правник, специјалист за меѓународно право. Таа моментално е кандидат за магистерски студии по меѓународно право и право на ЕУ, и по политички науки и меѓународни односи на АУЕ ФОН. На Правниот факултет во АУЕ-ФОН е именувана за демонстратор за академската 2022/23 и 2023/24 година и моментално ги предава следните предмети: Уставно право, Финансово право, Меѓународно право и Римско право на студенти на додипломски студии. Ана работи како проектен и истражувачки координатор во областа на граѓанските и младинските политики во Здружението за развој и активизам Аква - Струга и како предавач во Учиме право клубот на Младински образовен форум за средношколци каде ја извршува и функцијата на Локален координатор за југозападен регион.