Кој ни даде право да имаме права?

Замисли си еден проѕирен, но цврст меур од сапуница што нежно те опкружува. Тој меур е невидлив, но секогаш е тука – те штити од неправда, од повреда, од негирање на твоето достоинство. Тоа се човековите права – заштита што ја имаш само затоа што си човек.

Човековите права се основни слободи и гаранции што секој поединец ги има, без разлика на неговата националност, пол, вера или социјален статус. Тие се темел на праведно и хумано општество, создавајќи услови за достоинствен живот.

Човековите права имаат четири основни карактеристики:

1. Апсолутност – Човековите права не смеат да се ограничуваат или условуваат без оправдана причина.

2. Неделивост – Не можеш да добиеш само дел од твоите права. Сите човекови права се поврзани – правото на живот, слобода на изразување, образование, заштита од дискриминација – сите тие функционираат заедно.

3. Неотуѓивост – Никој не може да ти ги одземе човековите права, тие не зависат од ничие одобрение или дозвола – ги имаш затоа што си човек.

4. Универзалност – Човековите права се исти за сите луѓе, насекаде во светот, без исклучок. Тие важат за секој човек, без разлика каде се родил, како изгледа или што верува.

Како што меурот од сапуница може да биде кревок и ранлив, така и човековите права мора постојано да се штитат. Секој од нас има одговорност да го зачува својот и меурот на другите, затоа што кога еден меур ќе пукне, опасноста демне за сите.

Долгата историја на човековите права

Во најраните заедници, кога луѓето живееле без формални закони, нивните односи се засновале на природниот стремеж за преживување и заеднички опстанок. Оваа состојба, која филозофите ја нарекуваат природно право, подразбира дека одредени права и слободи постојат независно од човечките институции – како правото на живот, слобода и сопственост. Но, во ваква анархична средина, каде што секој можел да прави што сака, често настанувале конфликти. За да избегнат хаос и несигурност, луѓето сфатиле дека мора да воспостават правила кои ќе ги штитат сите – тука настанува идејата за општествениот договор. Според оваа теорија, поединците доброволно се откажуваат од дел од својата апсолутна слобода во корист на заеднички норми и закони, кои обезбедуваат ред и правичност. Филозофи како Томас Хобс, Џон Лок и Жан-Жак Русо разработиле различни перспективи на оваа идеја, но суштината е иста: правата не се само дар од државата, туку резултат на заедничката човечка потреба за мирна коегзистенција. Така, од природното право се развиле системи на заштита на човековите права, кои денес ги препознаваме како темел на секое праведно општество.

Кој ги измислил човековите права?

Историјата на човековите права започнува далеку пред современите декларации и закони, длабоко вкоренета во древните цивилизации кои тежнееле кон воспоставување ред, правда и еднаквост во општеството.

Еден од најстарите познати правни документи, Хамурабиевиот законик (околу 1750 п.н.е.), бил создаден во древниот Вавилон. Иако не ги гарантирал човековите права во денешна смисла, тој вовел концепт на законска заштита, пропишувајќи строги казни според принципот око за око, заб за заб, но истовремено признавајќи дека законите треба да важат за сите.

Во Персиската империја, Кировиот цилиндар (околу 539 п.н.е.) се смета за еден од првите документи што прогласува основни човекови слободи. По освојувањето на Вавилон, персискиот цар Кир Велики прогласил слобода на верата и укинување на ропството, со што воспоставил еден од првите примери на официјално признавање на индивидуалните права.

Во античка Грција, правото и филозофијата се развивале паралелно. Иако демократијата во Атина (5 век п.н.е.) не ги вклучувала сите – робовите, жените и странците биле исклучени – сепак, се појавува концептот на исономија (еднаквост пред законот). Филозофи како Сократ, Платон и Аристотел размислувале за правдата, правото и општествениот поредок, создавајќи темели за подоцнежните идеи за природни права.

Во античкиот Рим, римското право ја зацврстило идејата дека законите треба да се јасни, доследни и применливи за сите граѓани. Законот на 12 таблици (451-450 п.н.е.) бил првиот писмен правен кодекс што ги регулирал правата и обврските на граѓаните. Подоцна, стоичката филозофија во Римската империја ја развила идејата дека постојат универзални, природни закони кои важат за сите луѓе, без разлика на нивниот социјален статус.

Магна Карта Либертатум – Големата повелба на слободата и првиот чекор кон ограничувањето на моќта

Во 1215 година, во Англија, бил потпишан еден од најзначајните правни документи во историјата – Магна Карта Либертатум (Големата повелба на слободата). Овој документ настанал како резултат на бунтот на англиските благородници против кралот Џон, кој со своето авторитарно владеење, прекумерно зголемување на даноците и игнорирање на феудалните обичаи ја изгубил нивната поддршка. Принуден од благородниците, кралот ја потпишал Магна Карта Либертатум во полето Ранимид, со што за првпат во историјата било официјално признаено дека владетелот не може да владее без ограничувања и дека законите важат за сите, вклучително и за кралот.

Иако првично била насочена кон заштита на правата на феудалците, Магна Карта поставила основи за правни принципи кои подоцна ќе станат темел на човековите права и демократијата.

 

Дали апсолутизмот е епицентарот на човековите права?

Во средниот век, власта во Европа била концентрирана во рацете на монарсите, а општеството било строго хиерархиски поделено. Државата постоела за да го зајакне владеењето на кралот, а поединечните права биле зависни од неговата волја. Сепак, постепено почнуваат да се појавуваат идеи што ја ограничуваат моќта на монархот, особено со развојот на правната мисла и филозофијата.

Со ренесансата (14-16 век), човекот станува центар на интелектуалното и општественото размислување. Ова води кон нова свест за индивидуалното достоинство и слободи, што подоцна ќе биде надополнето со идеите на просветителството (17-18 век). Филозофи како Џон Лок, Жан-Жак Русо и Монтескје развиваат концепти како природни права, општествен договор и поделба на власта, тврдејќи дека правата на луѓето не се дар од владетелите, туку нешто што им припаѓа по природа.

Овие идеи ја инспирираат Англиската славна револуција (1688), со која се укинува апсолутизмот и се воведува парламентарен систем, и Американската револуција (1776), која ја раѓа Декларацијата за независност – прв документ што признава дека „сите луѓе се создадени еднакви“. Најголемиот удар врз старите системи доаѓа со Француската револуција (1789), кога Декларацијата за правата на човекот и граѓанинот прогласува дека владата постои за народот, а не обратно.

Во 19 век, индустриската револуција носи нови предизвици – експлоатација на работниците, економска нееднаквост и социјални немири. Ова води кон првите закони за работнички права и создавање на идеи за социјална правда. Така, од ера во која државата постоела за монархот, се преминува кон модел во кој граѓанинот е во фокусот, поставувајќи темели за модерните демократии.

20 Век: Човековите Права и Современото Општество

20тиот век претставува пресвртница во развојот на човековите права, од локални и национални прашања кон глобална правна рамка. Двете светски војни, борбата против колонијализмот, граѓанските и работничките движења, како и растот на демократијата и социјалната правда, доведоа до создавање на правна инфраструктура што денес ги штити човековите права на глобално ниво.

Меѓувоен период: Првите меѓународни обиди за заштита на правата

По Првата светска војна (1914-1918), светот се обидува да спречи нови конфликти и масовни кршења на правата преку создавањето на Друштвото на народите (1919). Во овој период, социјалните и работничките движења се засилуваат, барајќи подобри услови за работа, социјална сигурност и економска еднаквост.

Сепак, 30-тите години носат глобални кризи и подеми на авторитарни режими, кои резултираат со Втората светска војна. Тогаш светот гледа колку е важно човековите права да бидат правно загарантирани, бидејќи нивното систематско кршење води до војни и масовни страдања.

Но, овој систем останува слаб, а тоталитарните режими во Италија, Германија и Советскиот Сојуз покажуваат колку лесно човековите права можат да бидат укинати во име на државната моќ.

Во овој период, фашизмот и социјализмот како идеологии носат масовни репресии, цензура и укинување на политичките слободи, додека расната и етничката дискриминација се систематизирани – особено со нацистичките расни закони. Оваа ера покажува дека државите можат да станат најголемите непријатели на човековите права кога нема меѓународен механизам за нивна заштита.

Втора светска војна и почетокот на глобалниот систем за човекови права

Втората светска војна (1939-1945) ја разоткрива најголемата хуманитарна катастрофа во историјата – Холокаустот. Систематското истребување на милиони луѓе поради нивната етничка, верска или политичка припадност ја шокира светската јавност и создава консензус дека човековите права мора да бидат заштитени на меѓународно ниво.

Ова води кон создавањето на Обединетите Нации (ООН) во 1945 година, со цел да се спречат војни и масовни злосторства. Врвниот документ на оваа организација е Универзалната декларација за човекови права (1948), првиот глобален акт што ги прогласува човековите права како неотуѓиви и универзални.

Декларацијата ги гарантира основните права:

• Право на живот, слобода и безбедност

• Забрана на ропство и тортура

• Право на правично судење

• Слобода на говор и изразување

• Право на работа, образование и социјална сигурност

Иако не е правно обврзувачка, таа поставува основа за подоцнежни договори што ја обликуваат современата меѓународна правна инфраструктура.

Студената војна и развојот на различни перспективи за човековите права

Во периодот на Студената војна (1947-1991), човековите права се интерпретираат низ различни економски и политички перспективи.

• Западните демократии (САД, Западна Европа) ставаат акцент на граѓанските и политичките права – слобода на говор, избори, владеење на правото.

• Источниот блок (Советскиот Сојуз, социјалистичките земји) ги нагласува економските и социјалните права – правото на работа, здравство, образование и социјална сигурност.

Овие различни пристапи резултираат со два клучни документи на ООН:

• Меѓународен пакт за граѓански и политички права (1966)

• Меѓународен пакт за економски, социјални и културни права (1966)

Ова покажува дека човековите права се повеќеслоен концепт кој ги вклучува и индивидуалните слободи и социјалната правда.

Деколонизација, граѓански движења и проширување на концептот на права

Во втората половина на 20 век, започнува процесот на деколонизација, со кој многу земји во Африка и Азија стекнуваат независност. Ова поттикнува борби за национално самоопределување, социјална правда и економска еднаквост.

Истовремено, во западните земји се случуваат значајни граѓански движења:

• Движењето за граѓански права во САД (1950-1960), кое се залага за укинување на расната сегрегација.

• Феминистичкото движење, кое бара еднакви права за жените во образованието, работата и политичкиот живот.

• Движењата за работнички права, кои водат до заштита на минималната плата, безбедноста на работното место и социјалното осигурување.

Овие движења ја прошируваат дефиницијата на човековите права, истакнувајќи дека тие не се ограничени само на политичките слободи, туку и на економската и социјалната еднаквост.

Современите демократии и концептот на граѓанството

Со крајот на Студената војна (1989-1991), демократските вредности стануваат доминантен модел за многу држави. Се развива концептот на граѓанство, каде што човековите права стануваат составен дел од државните устави и меѓународните договори.

Современите демократии се засноваат на:

• Владеење на правото – законите важат за сите подеднакво.

• Политичка и граѓанска еднаквост – сите граѓани имаат право на учество во јавниот живот.

• Социјална правда – државата има обврска да обезбеди пристап до образование, здравство и работа.

Овој систем се поддржува од меѓународни институции како Европскиот суд за човекови права (1959), кои обезбедуваат независен механизам за заштита на човековите права.

Како стигнавме до денешната правна инфраструктура за човекови права?

Историјата покажува дека човековите права не се статичен концепт, туку динамичен процес што постојано се развива според социјалните, економските и политичките услови.

Ако во средниот век државата постоела за монархот, а во 19 век за народот, денес државата е насочена кон заштита на индивидуалните човекови права. Оваа промена е резултат на вековни борби, револуции и социјални движења, кои го обликуваа светот во кој денес правата не се дар од државата, туку фундаментална вредност што мора да биде заштитена.