Уставот ти ги одредува правата, а најверојатно не го познаваш

Уставот е највисокиот правен акт во една држава. Тој претставува збир на основни правила според кои се организира власта и се уредуваат односите меѓу државата и граѓаните. Со други зборови, Уставот ги поставува темелите на целиот правен и политички систем.

Неговите одредби се обврзувачки за сите – и за граѓаните и за институциите. Тоа значи дека ниту еден закон или одлука не смее да биде спротивна на Уставот.

Што уредува Уставот?

Уставот ги опфаќа најважните аспекти на функционирањето на една држава:

• ја утврдува структурата и организацијата на власта (законодавна, извршна и судска);

• ги дефинира односите меѓу институциите;

• ги гарантира основните права и слободи на граѓаните;

• ги поставува темелните вредности и принципи врз кои се гради општеството.

Покрај тоа, Уставот ја ограничува моќта на државата и создава механизми за контрола и одговорност, обезбедувајќи владеење на правото и заштита на јавниот интерес.

Уставот на Република Северна Македонија

Граѓаните на Република Македонија на референдумот одржан на 8 септември 1991 година, плебисцитарно ја потврдија државноста и сувереноста на државата и ја изразија својата волја таа да се конституира како самостојна и суверена. Овој процес уставно-правно се заокружи со донесувањето на Уставот на 17 ноември 1991 година.

Според Уставот, општествено-економскиот и политичкиот систем се заснова на:

• владеење на правото

• човекови слободи и права

• поделба на власта

• пазарна економија

• други темелни вредности на современо демократско општество

Уставот е највисок правен акт во државата и претставува основа за функционирањето на сите институции.

Колку пати е изменет Уставот?

Од неговото донесување до денес, Уставот е изменет вкупно 36 пати (преку амандмани).

Овие измени се прават преку посебна, построга постапка, што гарантира стабилност и спречува лесни политички интервенции во највисокиот правен акт.

Како е структуриран Уставот?

Уставот се состои од:

• Преамбула

• Нормативен дел (членови организирани во глави)

• Амандмани 

Главите на Уставот ги опфаќаат:

1. Основни одредби

2. Основни слободи и права на човекот и граѓанинот

3. Организација на државната власт

4. Уставен суд

5. Локална самоуправа

6. Меѓународни односи

7. Одбрана и вонредна состојба

8. Измена на Уставот

9. Преодни и завршни одредби

Темелни вредности на уставниот поредок

Во член 8 од Уставот се утврдени темелните вредности на уставниот поредок, меѓу кои се:

• основните човекови права и слободи

• владеењето на правото

• поделбата на власта

• политичкиот плурализам и демократските избори

• правната заштита на сопственоста

• слободата на пазарот и претприемништвото

• хуманизмот, социјалната правда и солидарноста

• локалната самоуправа

• заштитата на животната средина

• почитувањето на меѓународното право

Овие вредности се основата врз која се гради демократското општество.

Малку контекст

Современите устави се развиваат низ историјата како одговор на потребата да се ограничи власта и да се заштитат правата на граѓаните. Од античките идеи за правда и еднаквост, преку револуциите во Европа и Америка, до денешните демократски системи – Уставот станува клучен инструмент што ја поврзува правната, политичката и општествената сфера.

Зошто е важно да го познаваме уставот?

Уставот не е само правен документ – тој е гаранција за твоите права.

Тој одредува како функционира државата, но уште поважно – поставува граници на моќта и ги штити слободите на граѓаните. Ако не го познаваш Уставот, не ги познаваш ни сопствените права.