Што е закон и како се носи?

Законот е општ правен акт со кој се уредуваат права, обврски и правила што важат за сите. Преку законите се регулираат важни прашања од секојдневниот живот: здравство, образование, работа, даноци, казни, институции, права и обврски на граѓаните.

Во Република Северна Македонија, законите ги донесува Собранието, како носител на законодавната власт.

Но, законот не започнува како закон. Тој најпрво се јавува како предлог-закон. Предлог за донесување закон може да поднесе секој пратеник, Владата на Република Северна Македонија или најмалку 10.000 избирачи. Овие се нарекуваат овластени предлагачи. Иницијатива за донесување закон, пак, може да даде секој граѓанин, група граѓани, институции или здруженија, но таа иницијатива треба да стигне до некој од овластените предлагачи.

Откако предлог-законот ќе биде поднесен до претседателот на Собранието, тој се доставува до пратениците. Со тоа формално започнува законодавната постапка.

Редовна законодавна постапка

Во редовна постапка, предлог-законот поминува низ три читања.

Прво читање

Во првото читање се води општа расправа за предлог-законот. Предлогот најпрво го разгледуваат матичното работно тело и Законодавно-правната комисија. Тие оценуваат дали предлогот е прифатлив и дали треба да продолжи понатаму. Потоа Собранието расправа и одлучува дали предлог-законот е прифатлив и дали може да се даде на натамошно читање. Ако Собранието оцени дека предлогот е прифатлив, постапката продолжува во второ читање.

Второ читање

Второто читање е фазата во која најмногу се работи на текстот на законот. Тука се поднесуваат амандмани — односно предлози за измена или дополнување на текстот. Амандман може да поднесе пратеник, пратеничка група или работно тело. Матичното работно тело и Законодавно-правната комисија расправаат и гласаат за секој амандман одделно. Доколку се усвојат амандмани, тие се вградуваат во текстот на предлог-законот. Со други зборови: во второто читање законот може значително да се промени.

Трето читање

Третото читање е финалната фаза. Во оваа фаза Собранието расправа само за оние членови на кои биле поднесени амандмани во претходната фаза. Потоа Собранието одлучува за предлог-законот во целина. Ако предлог-законот биде изгласан, законот се смета за донесен.

Што се случува по гласањето?

Донесениот закон се доставува до претседателот на Републиката, кој треба да го потпише указот за прогласување на законот. Указот го потпишуваат претседателот на Републиката и претседателот на Собранието. Претседателот може да одлучи да не го потпише указот. Во тој случај, Собранието повторно го разгледува законот во фаза на трето читање. Ако Собранието повторно го усвои со мнозинство гласови од вкупниот број пратеници, претседателот е должен да го потпише указот.

Пред да почне да важи, законот мора да биде објавен во „Службен весник на Република Северна Македонија“. Законите се објавуваат најдоцна во рок од седум дена од денот на нивното донесување.

Итна постапка

По исклучок, законот може да биде донесен и по итна постапка. Итната постапка се користи кога е неопходно побрзо носење закон, на пример за спречување или отстранување поголеми нарушувања во стопанството, кога тоа го бараат интересите на безбедноста и одбраната на државата, или во случаи на поголеми природни непогоди, епидемии и други вонредни и неодложни потреби. За тоа дали има оправданост законот да се донесе по итна постапка одлучува Собранието.

Ако Собранието одлучи дека ќе расправа по итна постапка, матичното работно тело и Законодавно-правната комисија расправаат по предлогот, а второто и третото читање се одржуваат на иста седница. Амандмани може да се поднесуваат до завршувањето на претресот.

Скратена постапка

Законот може да биде донесен и по скратена постапка. Скратената постапка може да се предложи кога не станува збор за сложен и обемен закон, кога се предлага престанок на важност на некој закон или одредби од закон, или кога не се работи за сложено и обемно усогласување со правото на Европската Унија. И во овој случај, Собранието одлучува дали предлог-законот ќе се разгледува по скратена постапка.

Кога законот се разгледува по скратена постапка, се одржува општ претрес, а второто и третото читање се одржуваат на иста седница. Амандмани може да се поднесуваат до почетокот на седницата за второ читање.

Зошто е важно да се знае ова?

Затоа што не секој предлог е закон. Кога ќе слушнеме дека „се предлага закон“, тоа не значи дека законот веќе важи. Предлог-законот мора да помине низ постапка, расправа, можни измени, гласање, потпис и објава. Исто така, важно е да се прави разлика меѓу редовна, итна и скратена постапка.

Редовната постапка овозможува повеќе простор за расправа и измени. Итната и скратената постапка ја забрзуваат процедурата, но токму затоа е важно јавноста да знае зошто се брза, што точно се предлага и какви последици може да има законот.

Законите не се само текстови во „Службен весник“. Тие се правила што влијаат врз секојдневниот живот на граѓаните. Затоа е важно да знаеме како се носат.